Hơn một nửa trẻ em tại Séc đã tiếp xúc với màn hình trước sinh nhật đầu tiên. Một khảo sát mới cho thấy điện thoại, máy tính bảng và tivi đang trở thành một phần quen thuộc của tuổi thơ ngay từ giai đoạn sơ sinh. Các chuyên gia cảnh báo điều này có thể ảnh hưởng đến sự phát triển ngôn ngữ, khả năng tập trung cũng như cảm xúc của trẻ – và nhấn mạnh rằng vấn đề thực chất không bắt đầu từ trẻ em, mà từ người lớn.
Ban đầu, công nghệ kỹ thuật số được kỳ vọng giúp các gia đình thuận tiện hơn trong cuộc sống. Tuy nhiên, thực tế ngày càng cho thấy một mặt khác: màn hình trở thành giải pháp nhanh khi cha mẹ mệt mỏi, khi trẻ buồn chán, quấy khóc hoặc khi người lớn cần một khoảng yên tĩnh ngắn. Theo các chuyên gia, đây chính là một trong những vấn đề lớn của tuổi thơ trong thời đại số.
Sự chú ý đang dịch chuyển xuống nhóm trẻ rất nhỏ
Trong nhiều năm, các trường học tại Séc đã phải giải quyết những vấn đề như bắt nạt trên mạng, suy giảm khả năng tập trung hay thiếu ngủ ở học sinh. Tuy nhiên, hiện nay sự quan tâm của các chuyên gia đang chuyển xuống nhóm trẻ nhỏ hơn rất nhiều, đặc biệt là trẻ từ sáu tháng đến năm tuổi.
Khảo sát do hãng nghiên cứu STEM thực hiện cho tổ chức Zvedni hlavu và Quỹ O2 tập trung chính vào nhóm tuổi này. Kết quả cho thấy màn hình đã trở thành một phần thường xuyên trong cuộc sống của cả những đứa trẻ rất nhỏ.
Dominika Herdová, Giám đốc Quỹ O2, cho biết tổ chức đã theo đuổi chủ đề sức khỏe số trong tám năm qua. Ban đầu họ tập trung chủ yếu vào các trường tiểu học, nơi thông qua các khoản tài trợ và chương trình O2 Chytrá škola, đã hỗ trợ khoảng 320.000 trẻ em, phụ huynh và giáo viên.
Theo kinh nghiệm thực tế từ các trường học, việc thay đổi sẽ không thể diễn ra nếu thiếu vai trò của phụ huynh. Các giáo viên thường phản ánh rằng ở nhà nhiều trẻ không có bất kỳ quy tắc nào về việc sử dụng công nghệ, điều này khiến nhà trường gặp khó khăn khi cố gắng điều chỉnh thói quen của học sinh.
Trẻ tiếp xúc màn hình từ rất sớm
Khảo sát STEM được thực hiện với khoảng một nghìn phụ huynh có con từ sáu tháng đến năm tuổi. Nghiên cứu không chỉ đo thời gian trẻ sử dụng màn hình mà còn tìm hiểu nội dung trẻ xem, hoàn cảnh sử dụng và cách phụ huynh nhìn nhận thói quen kỹ thuật số của chính mình.
Kết quả đầu tiên cho thấy chỉ một số ít trẻ em lớn lên hoàn toàn không có màn hình. Trong nhóm trẻ dưới một tuổi, 45% phụ huynh cho biết con họ không sử dụng màn hình, nhưng điều đó đồng nghĩa với việc 55% trẻ dưới một tuổi đã có tiếp xúc thường xuyên với màn hình.
Ở nhóm trẻ từ một đến hai tuổi, có tới 41% trẻ dành hơn một giờ mỗi ngày trước màn hình và cứ năm trẻ thì có một trẻ dành hơn hai giờ. Khi trẻ lớn hơn, thời gian này tiếp tục tăng. Trong nhóm trẻ trên ba tuổi, 42% phụ huynh cho biết con họ dành hơn hai giờ mỗi ngày trước màn hình.
Nhà nghiên cứu Jitka Uhrová từ STEM lưu ý rằng đây là ước tính của phụ huynh chứ không phải số liệu đo lường chính xác, nhưng kết quả vẫn cho thấy những dấu hiệu đáng lo ngại.
Nội dung trẻ xem và sự xuất hiện của video ngắn
Phần lớn trẻ nhỏ xem các chương trình dành cho thiếu nhi như phim hoạt hình, truyện kể trước khi ngủ hoặc các series dành cho trẻ em. Khoảng hai phần ba phụ huynh cho biết con họ xem các nội dung này mỗi ngày. Hơn một nửa nhắc đến các bài hát, chương trình giáo dục hoặc trò chơi.
Tuy nhiên, một số liệu khác gây chú ý: khoảng một phần tư phụ huynh thừa nhận con nhỏ của họ đôi khi xem video ngắn trên các nền tảng như YouTube, TikTok hoặc Instagram. Điều từng chủ yếu xuất hiện ở lứa tuổi thanh thiếu niên nay đã lan xuống cả trẻ trước tuổi đi học.
Màn hình xuất hiện trong nhiều tình huống hàng ngày
Thời điểm trẻ sử dụng màn hình cũng là yếu tố quan trọng. Trong nhiều trường hợp, việc này không phải là hoạt động giải trí có kế hoạch mà là công cụ giúp cha mẹ xử lý công việc hàng ngày.
Tình huống phổ biến nhất là khi cha mẹ cần làm việc nhà, làm việc từ xa hoặc đơn giản là nghỉ ngơi. Ngoài ra, nhiều phụ huynh thừa nhận họ cho trẻ xem màn hình khi ăn, khi di chuyển bằng ô tô hoặc phương tiện công cộng, hoặc khi trẻ đang khóc và cần được dỗ dành.
Theo các chuyên gia, đây là điểm đáng lo ngại. Khi trẻ quen với việc màn hình trở thành cách giải tỏa cảm xúc nhanh chóng, điều đó có thể khiến trẻ khó kiểm soát cảm xúc và chấp nhận giới hạn trong tương lai.
Một vấn đề khác là trong khoảng một nửa số gia đình, tivi luôn bật như một “âm thanh nền”. Dù trẻ đang chơi hoặc vẽ tranh, màn hình vẫn hoạt động trong phòng. Điều này cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung của trẻ.
Vấn đề bắt đầu từ gia đình, không phải từ trường học
Kamila Kolmanová từ tổ chức Zvedni hlavu cho rằng vì lý do đó, việc nâng cao nhận thức cần bắt đầu từ rất sớm, thậm chí trước khi trẻ vào lớp một. Tổ chức này được thành lập nhằm hỗ trợ các bậc cha mẹ sử dụng công nghệ một cách có ý thức, lành mạnh và cân bằng hơn trong gia đình.
Theo khảo sát, thực tế vẫn còn khá xa so với lý tưởng. Gần một nửa phụ huynh cho biết gia đình họ không đặt ra bất kỳ giới hạn thời gian nào cho việc sử dụng màn hình. Một số gia đình khác có quy tắc nhưng khó duy trì.
Thời gian sử dụng màn hình cũng liên quan đến hoàn cảnh xã hội. Trẻ em trong các gia đình có trình độ học vấn thấp hơn hoặc điều kiện kinh tế khó khăn thường dành nhiều thời gian trước màn hình hơn. Màn hình cũng có ảnh hưởng lớn hơn trong những gia đình có anh chị lớn.
Các phòng khám ngôn ngữ đang quá tải
Một trong những cảnh báo mạnh mẽ nhất được đưa ra bởi Barbora Richterová từ Hiệp hội các nhà ngữ âm trị liệu lâm sàng Séc. Theo bà, các phòng khám hiện nay không chỉ điều trị vấn đề phát âm mà ngày càng tiếp nhận nhiều trẻ gặp khó khăn nghiêm trọng trong phát triển ngôn ngữ, xây dựng câu, vốn từ và giao tiếp xã hội.
Theo bà Richterová, ngôn ngữ không phát triển thông qua việc xem nội dung một cách thụ động mà thông qua tương tác trực tiếp giữa con người với con người. Trẻ cần nói chuyện, phản hồi, trải nghiệm tình huống và nhận phản hồi từ người khác.
Nếu trong giai đoạn từ 0 đến 6 tuổi, trẻ chủ yếu tiếp xúc với điện thoại, máy tính bảng hoặc tivi mà thiếu tương tác với cha mẹ hoặc bạn bè, sự phát triển ngôn ngữ tự nhiên có thể bị ảnh hưởng.
Tại hội nghị, một khái niệm đáng chú ý cũng được nhắc đến là “giả tự kỷ” hoặc “giả rối loạn ngôn ngữ”. Đây là tình trạng khi trẻ có biểu hiện giống rối loạn phát triển giao tiếp nghiêm trọng, nhưng nguyên nhân có thể liên quan đến việc tiếp xúc quá nhiều và không phù hợp với công nghệ.
Công nghệ không hoàn toàn là kẻ thù
Các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng công nghệ không tự động gây ra các chẩn đoán bệnh. Tuy nhiên, nó có thể làm trầm trọng thêm những khó khăn sẵn có. Trong một số trường hợp, nếu được sử dụng đúng cách và có hướng dẫn chuyên môn, công nghệ còn có thể hỗ trợ trị liệu.
Một ví dụ được đưa ra là trường hợp một cậu bé mắc chứng câm chọn lọc nặng. Thông qua trò chơi Roblox mà em yêu thích, các chuyên gia đã dần xây dựng được sự kết nối với thế giới xung quanh và giúp em chuyển tiếp sang giao tiếp trong đời thực.
Điều này cho thấy vấn đề cốt lõi không phải là công nghệ, mà là cách sử dụng công nghệ – khi nào, như thế nào và vì lý do gì.
Khuyến nghị từ hội nhi khoa Séc
Chủ tịch Hội Nhi khoa Séc, giáo sư Jiří Bronský, cho biết chủ đề tuổi thơ an toàn trong thế giới số sẽ là trọng tâm của tổ chức trong năm 2026. Các khuyến nghị chính thức dành cho từng nhóm tuổi dự kiến sẽ được xây dựng tại Séc.
Các bác sĩ nhi khoa không muốn áp dụng các lệnh cấm tuyệt đối. Theo ông Bronský, xu hướng quốc tế hiện nay đang chuyển từ các giới hạn thời gian cứng nhắc sang việc sử dụng công nghệ có trách nhiệm, chú trọng chất lượng nội dung và vai trò giám sát của phụ huynh.
Nhóm chuyên gia đã xem xét hơn hai nghìn công trình nghiên cứu khoa học để tổng hợp những kết luận quan trọng nhất. Trong một số lĩnh vực, dữ liệu đã khá rõ ràng, nhưng ở những lĩnh vực khác vẫn còn hạn chế và cần kết hợp thêm kinh nghiệm thực tế.
Không cấm đoán, mà là thiết lập quy tắc
Dù có nhiều góc nhìn khác nhau, các chuyên gia tại hội nghị đều nhấn mạnh một số nguyên tắc chung. Trẻ dưới hai đến ba tuổi nên hạn chế tối đa hoặc không sử dụng màn hình. Với trẻ lớn hơn, không chỉ thời gian mà chất lượng nội dung cũng rất quan trọng.
Công nghệ không nên thay thế hoạt động vận động, vui chơi hoặc phát triển khả năng tập trung. Cha mẹ nên chọn nội dung phù hợp và cùng xem với trẻ, giải thích và trao đổi về những gì trẻ nhìn thấy.
Các gia đình cũng được khuyến nghị thiết lập những khu vực không có màn hình, chẳng hạn như bàn ăn, phòng ngủ hoặc phòng của trẻ. Bên cạnh đó, việc đảm bảo an toàn trên môi trường số – từ cài đặt quyền riêng tư đến sử dụng kiểm soát của phụ huynh – cũng đóng vai trò quan trọng.
Cuối cùng, yếu tố quyết định vẫn là tấm gương của cha mẹ. Hơn một nửa phụ huynh thừa nhận rằng cách họ sử dụng điện thoại ảnh hưởng trực tiếp đến con cái, nhưng hơn một phần ba cũng cho biết họ gặp khó khăn trong việc thay đổi thói quen của chính mình.
Áp lực từ công việc, thông báo liên tục và thói quen hàng ngày khiến việc giảm phụ thuộc vào thiết bị số không dễ dàng. Và chính ở điểm này, nhiều chuyên gia cho rằng cốt lõi của vấn đề nằm ở chỗ: sự quá tải kỹ thuật số không chỉ là câu chuyện của trẻ em, mà của cả xã hội hiện đại.
