Nhiều nhà đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực năng lượng tái tạo đang cân nhắc các biện pháp pháp lý đối với Việt Nam nếu các nghĩa vụ thanh toán theo hợp đồng mua bán điện không được thực hiện đầy đủ. Theo một tài liệu do năm phòng thương mại nước ngoài tại Việt Nam ký và được Reuters tiếp cận, tranh chấp này xuất phát từ việc Việt Nam điều chỉnh, cắt giảm mức giá điện ưu đãi (feed-in tariff – FIT) đã cam kết trước đó đối với các dự án điện gió và điện mặt trời. Diễn biến này bắt đầu từ năm 2025, trong bối cảnh ngành năng lượng trong nước chịu áp lực lớn do chi phí tăng cao và nguy cơ thiếu hụt nguồn cung liên quan đến tình hình xung đột tại Iran.
Các cuộc đàm phán giữa phía Việt Nam và các nhà đầu tư – đang vận hành các dự án với tổng công suất khoảng 12 gigawatt – đã kéo dài nhưng không đạt được thỏa thuận. Ngày 12/3, năm tổ chức gồm BritCham, EuroCham, JCCI, KOCHAM và ThaiCham đã gửi thư chung tới Chính phủ Việt Nam, cảnh báo rằng nếu các nghĩa vụ thanh toán không được thực hiện, các nhà sản xuất điện “có thể tìm cách thực thi các biện pháp pháp lý”, bao gồm giải quyết tranh chấp tại Việt Nam hoặc các khu vực pháp lý quốc tế. Bức thư đồng thời kêu gọi các cơ quan chức năng tìm giải pháp hòa giải nhằm tránh nguy cơ vỡ nợ và tổn thất lớn đối với các khoản đầu tư hàng tỷ USD vào lĩnh vực năng lượng tái tạo.
Trong những năm trước đó, Việt Nam đã chứng kiến làn sóng đầu tư mạnh vào năng lượng tái tạo nhờ cơ chế giá FIT ưu đãi, theo đó cam kết mua điện trong vòng 20 năm với mức giá cao hơn thị trường. Tuy nhiên, chính mức giá này đã tạo áp lực tài chính lớn đối với Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) – đơn vị mua điện duy nhất – đồng thời làm gia tăng chi phí điện cho hộ gia đình và doanh nghiệp. Trước thực tế đó, Chính phủ đã nhiều lần tìm cách điều chỉnh các mức giá FIT. Việc điều chỉnh có hiệu lực hồi tố từ tháng 1/2025 được thực hiện sau các cuộc điều tra liên quan đến những cáo buộc lạm dụng chính sách ưu đãi.
Một điểm gây tranh cãi lớn là quy định tại Thông tư 10/2023, yêu cầu các dự án phải có Biên bản nghiệm thu hoàn thành công trình (CCA) trước khi được công nhận vận hành thương mại (COD). Trong khi đó, nhiều dự án đã được EVN xác nhận vận hành và áp dụng giá FIT trước khi quy định này có hiệu lực. Việc rà soát lại sau đó bị các nhà đầu tư cho là tạo ra rủi ro pháp lý. Họ cho biết nhiều dự án hiện chưa được thanh toán hoặc chỉ được thanh toán một phần tiền điện, gây khó khăn về dòng tiền, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng vận hành và trả nợ.
Trong năm 2025, các nhà đầu tư đã nhiều lần gửi kiến nghị. Tháng 5/2025, 16 công ty – bao gồm quỹ Dragon Capital, công ty thuộc tập đoàn năng lượng ACEN của Philippines cùng các nhà đầu tư từ Thái Lan, Bồ Đào Nha, Hà Lan, Hàn Quốc, Singapore và Trung Quốc – đã ký văn bản đề nghị điều chỉnh chính sách. Đến tháng 11/2025, 23 nhà đầu tư tiếp tục gửi kiến nghị liên quan đến 173 dự án năng lượng tái tạo. Trong một lá thư khác đề ngày 5/3/2025, 28 nhà đầu tư bày tỏ “lo ngại sâu sắc” về khả năng chấm dứt các mức giá ưu đãi, cho rằng điều này có thể làm suy yếu sự ổn định tài chính và niềm tin vào môi trường đầu tư tại Việt Nam.
Đến tháng 12/2025, ThaiCham tiếp tục phản ánh vấn đề với Thủ tướng Phạm Minh Chính, cho biết các nhà đầu tư Thái Lan đã rót hơn 2,57 tỷ USD vào lĩnh vực năng lượng tái tạo tại Việt Nam, nhưng một số dự án bị giảm từ 25% đến 50% khoản thanh toán giá FIT, làm gia tăng đáng kể rủi ro tài chính đối với doanh nghiệp và các tổ chức cho vay.
Trong các buổi làm việc với doanh nghiệp, Công ty Mua bán điện (EPTC) thuộc EVN đã đề xuất áp dụng mức giá tạm tính trong thời gian chờ hướng dẫn chính thức. Cụ thể, các dự án áp dụng giá FIT1 (9,35 US cent/kWh) nhưng có ngày nghiệm thu sau khi cơ chế này hết hiệu lực sẽ tạm chuyển sang mức FIT2 (7,09 US cent/kWh). Với các dự án có ngày nghiệm thu sau khi FIT2 hết hiệu lực, mức giá chuyển tiếp được đề xuất là 1.184,9 đồng/kWh. Tuy nhiên, các nhà đầu tư phản đối đề xuất này, cho rằng việc áp dụng giá tạm tính là vi phạm hợp đồng mua bán điện (PPA), bởi các vướng mắc về thủ tục nghiệm thu không phải lỗi của doanh nghiệp.
Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cũng đã cảnh báo nguy cơ nghiêm trọng đối với hệ thống tài chính nếu việc điều chỉnh giá tiếp tục được triển khai. Theo VCCI, việc giảm từ 25% đến 46% doanh thu có thể khiến phần lớn các dự án mất khả năng thanh toán, dẫn đến nguy cơ phá sản hàng loạt. Đồng thời, các dự án có thể không đủ dòng tiền để trả nợ, tạo ra khoảng 200.000 tỷ đồng (tương đương 7,8 tỷ USD) nợ xấu trong hệ thống tài chính quốc gia.
Bên cạnh đó, các nhà đầu tư cho biết EVN đã trì hoãn hoặc chỉ thanh toán một phần tiền điện “mà không có lý do rõ ràng”, khiến nhiều dự án đứng trước nguy cơ không thể trả nợ cho các bên cho vay trong và ngoài nước. Họ cảnh báo rằng việc thay đổi hoặc chấm dứt các mức giá đã thỏa thuận có thể làm suy yếu sự ổn định của hệ thống ngân hàng và làm xói mòn niềm tin vào khung pháp lý của Việt Nam.
Trong bối cảnh này, một số tập đoàn năng lượng quốc tế đã có động thái rút khỏi thị trường Việt Nam trong quá trình tái cơ cấu toàn cầu, bao gồm Equinor (Na Uy), Orsted (Đan Mạch) và Enel (Ý). Đồng thời, những diễn biến mới trong chính sách phát triển kinh tế – trong đó tăng cường vai trò của các tập đoàn tư nhân trong nước – cũng đang tạo ra những thay đổi nhất định trong môi trường đầu tư.
Một ví dụ đáng chú ý là trường hợp Tập đoàn PNE của Đức đã không giành được quyền phát triển giai đoạn 1 dự án điện gió Hòn Trâu – một trong những dự án điện gió lớn nhất Việt Nam – khi thua thầu trước VinEnergo, công ty con mới thành lập của Vingroup. PNE cho biết họ bất ngờ trước quyết định này, trong khi trước đó dự kiến đầu tư khoảng 4,6 tỷ USD vào dự án điện gió ngoài khơi công suất 2.000 MW. Theo một nguồn tin, tập đoàn này đã đầu tư hàng triệu USD vào quá trình chuẩn bị dự án, dù từ chối bình luận chi tiết.
Những diễn biến trên cho thấy tranh chấp liên quan đến chính sách giá điện không chỉ là vấn đề hợp đồng giữa các bên, mà còn có thể tác động rộng hơn đến môi trường đầu tư, hệ thống tài chính và định hướng phát triển ngành năng lượng tái tạo của Việt Nam trong giai đoạn tới.
Nguồn: BBC NEWS
